Wyjaśniamy rozwój mózgu dziecka i podpowiadamy, jak wspierać regulację emocji.
Rozwój emocjonalny i neurologiczny dziecka – co warto wiedzieć?
Wielu rodziców zadaje sobie pytanie: dlaczego małe dziecko tak gwałtownie reaguje, płacze bez wyraźnego powodu lub wpada w napady złości? Odpowiedź kryje się w rozwoju mózgu i układu nerwowego. Zrozumienie tych procesów pomaga nie tylko lepiej wspierać dziecko, ale także obniżyć napięcie i frustrację dorosłych.
Wczesne dzieciństwo jest okresem intensywnego rozwoju mózgu, relacji i emocji. Szczególnie do około 3 roku życia, mózg rozwija się najszybciej tworząc miliony połączeń neuronalnych, które zaczynają stanowić fundament. Natomiast do około 6. roku życia mózg dziecka jest najbardziej plastyczny, czyli wyjątkowo „chłonny” na doświadczenia.
Dlaczego małe dzieci nie radzą sobie z emocjami?
Z perspektywy psychologii rozwojowej wiele zachowań, które dorośli uznają za trudne, jest naturalnym efektem niedojrzałości układu nerwowego. Napady złości, impulsywność, trudności z wyciszeniem czy płacz „bez powodu” nie są złą wolą dziecka.
Mózg małego dziecka dojrzewa stopniowo:
najpierw rozwijają się struktury odpowiedzialne za emocje i reakcje stresowe (pień mózgu i układ limbiczny),
znacznie później dojrzewa kora przedczołowa, odpowiadająca za samokontrolę, planowanie, przewidywanie konsekwencji i regulację emocji.
Oznacza to, że dziecko:
nie potrafi jeszcze samodzielnie regulować emocji,
reaguje impulsywnie,
łatwo ulega przeciążeniu bodźcami,
nie robi czegoś „na złość”, lecz działa zgodnie z aktualnymi możliwościami swojego układu nerwowego.
Gdy dziecko krzyczy, rzuca się na podłogę lub odmawia współpracy, często znajduje się poza tzw. oknem tolerancji. W takim stanie mózg nie jest gotowy na logiczne myślenie, słuchanie argumentów czy uczenie się.
Regulacja emocji u dziecka – jak naprawdę się jej uczy?
Jednym z kluczowych zadań rozwojowych w dzieciństwie jest nauka regulacji emocji. Dziecko nie nauczy się jej poprzez polecenia w stylu: „uspokój się”. Taki komunikat nie zawiera instrukcji, jak to zrobić. To trochę tak, jakby powiedzieć osobie dorosłej ,,napraw pralkę’’. Dla niektórych nie będzie to wyzwanie, jednak dla większości — bez instrukcji lub podstawowej wiedzy o mechanizmie działania pralki — zadanie to może okazać się problematyczne.
Regulacja emocji rozwija się poprzez doświadczenie bycia regulowanym przez dorosłego. Spokojny i dostępny emocjonalnie rodzic:
obniża napięcie dziecka swoim głosem, mimiką i postawą ciała,
nazywa emocje („Widzę, że jesteś bardzo zmęczony i zły”),
pomaga dziecku wrócić do równowagi.
Te powtarzalne doświadczenia zapisują się w mózgu dziecka jako wewnętrzne strategie samoregulacji. Jest to proces długofalowy, wymagający czasu i konsekwencji.
Metoda „trzy razy tak” – wsparcie w trudnych emocjach
Jedną z prostych technik wspierających dziecko w napięciu jest metoda „trzy razy tak”. Polega ona na zadaniu trzech pytań, na które dziecko może odpowiedzieć twierdząco.
Przykład:
„Jest ci smutno, prawda?” – tak
„Chciałbyś teraz pobawić się klockami, ale ktoś inny się nimi bawi?” – tak
„To są twoje ulubione klocki?” – tak
Metoda ta nie zawsze prowadzi do natychmiastowego uspokojenia, ale wysyła dziecku jasny komunikat: „Widzę cię, rozumiem i jestem obok”. W sprzyjających warunkach pozwala następnie łagodnie przejść do tłumaczenia sytuacji i zaproponowania alternatywnych rozwiązań.
Dlaczego po przedszkolu bywa najtrudniej?
Wielu rodziców obserwuje, że najtrudniejsze momenty pojawiają się po powrocie dziecka z przedszkola. Przez kilka godzin dziecko funkcjonuje w grupie, dostosowuje się do zasad, bodźców i oczekiwań. Po powrocie do bezpiecznej relacji z rodzicem może dojść do emocjonalnego „rozładowania”.
Objawy przestymulowania to m.in.:
rozdrażnienie,
płacz,
nadpobudliwość,
wybuchy złości lub wycofanie.
Nie jest to złe zachowanie, lecz sygnał przeciążonego układu nerwowego, który potrzebuje wyciszenia i regeneracji.
Proste rytuały regulacyjne po przedszkolu
Dzieci 3–4 lata:
zawijanie w koc („naleśnik”),
siedzenie na kolanach i delikatne kołysanie,
bujanie na piłce gimnastycznej,
dmuchanie piórka lub robienie baniek mydlanych.
Dzieci 4–5 lat:
pchanie ściany,
noszenie zakupów,
przeciąganie liny,
ćwiczenie oddechowe „balonik w brzuchu” (wdech nosem, długi wydech ustami).
Naśladownictwo – najważniejszy mechanizm uczenia się
Małe dzieci uczą się świata głównie poprzez obserwację i naśladownictwo. Ich mózg jest wyjątkowo wrażliwy na sposób, w jaki dorośli radzą sobie z emocjami i stresem.
Jeśli rodzic:
podnosi głos w napięciu,
reaguje impulsywnie,
nie daje sobie przestrzeni na regulację,
dziecko przejmuje te strategie – nawet jeśli słyszy inne komunikaty słowne.
Nie oznacza to, że dorosły musi być idealny. Wręcz przeciwnie – warto pokazywać dziecku, że emocje są naturalne, a regulacja to proces:
„Jestem zdenerwowany, wezmę kilka oddechów, żeby się uspokoić.”
Spokojniejsze rodzicielstwo zaczyna się od zrozumienia
Gdy rodzic rozumie, że trudne zachowania są komunikatem, a nie brakiem wychowania, łatwiej o cierpliwość i empatię. Wczesne i średnie dzieciństwo to czas intensywnej nauki regulacji emocji, relacji i zaufania do świata.
Dorosły nie musi ,,naprawiać’’ dziecka, lecz towarzyszyć mu w procesie rozwoju. Spokojne rodzicielstwo nie polega też na braku trudnych momentów, ale na świadomości co się za nimi kryje i na gotowości, by być dla dziecka bezpiecznym miejscem, do którego zawsze może wrócić.
Źródła: Brzezińska, A. I. (2021). Psychologiczne portrety człowieka. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Biernat, R. (2014). Metody i techniki terapeutycznego oddziaływania i wspomagania dzieci z zaburzeniami i deficytami rozwojowymi w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Społeczeństwo. Edukacja. Język, 2, 7-28. Filipiak, E. (2023). Rozwijanie zdolności samoregulacyjnych u dzieci w wieku wczesnoszkolnym – perspektywa kulturowo-historyczna. Etnograficzne studium przypadku. Problemy wczesnej edukacji/ issues in early education, 2(57), 23-38. Lemańska-Lewandowska, E. (2008). Język a uczenie się – o języku instrukcji i samoregulacji w procesie nauczania-uczenia się. W: E. Filipiak (red.). Rozwijanie zdolności uczenia się. Wybrane konteksty i problemy (s.169-177). Bydgoszcz: Wydawnictwo UKW. Płaczkiewicz, B. (2016). Teoria społecznego uczenia się a wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Społeczeństwo. Edukacja. Język, 4, 129-137. Skibska, J. (2015). Neuroplastyczność mózgu wsparciem rozwojowym dziecka we wczesnym dzieciństwie. Zeszyty naukowe Wyższej szkoły Humanitas. Pedagogika, 10, 79-92. Trempała, J. (2020). Psychologia rozwoju człowieka. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wyjaśniamy rozwój mózgu dziecka i podpowiadamy, jak wspierać regulację emocji.
Rozwój emocjonalny i neurologiczny dziecka – co warto wiedzieć?
Wielu rodziców zadaje sobie pytanie: dlaczego małe dziecko tak gwałtownie reaguje, płacze bez wyraźnego powodu lub wpada w napady złości? Odpowiedź kryje się w rozwoju mózgu i układu nerwowego. Zrozumienie tych procesów pomaga nie tylko lepiej wspierać dziecko, ale także obniżyć napięcie i frustrację dorosłych.
Wczesne dzieciństwo jest okresem intensywnego rozwoju mózgu, relacji i emocji. Szczególnie do około 3 roku życia, mózg rozwija się najszybciej tworząc miliony połączeń neuronalnych, które zaczynają stanowić fundament. Natomiast do około 6. roku życia mózg dziecka jest najbardziej plastyczny, czyli wyjątkowo „chłonny” na doświadczenia.
Dlaczego małe dzieci nie radzą sobie z emocjami?
Z perspektywy psychologii rozwojowej wiele zachowań, które dorośli uznają za trudne, jest naturalnym efektem niedojrzałości układu nerwowego. Napady złości, impulsywność, trudności z wyciszeniem czy płacz „bez powodu” nie są złą wolą dziecka.
Mózg małego dziecka dojrzewa stopniowo:
Oznacza to, że dziecko:
Gdy dziecko krzyczy, rzuca się na podłogę lub odmawia współpracy, często znajduje się poza tzw. oknem tolerancji. W takim stanie mózg nie jest gotowy na logiczne myślenie, słuchanie argumentów czy uczenie się.
Regulacja emocji u dziecka – jak naprawdę się jej uczy?
Jednym z kluczowych zadań rozwojowych w dzieciństwie jest nauka regulacji emocji. Dziecko nie nauczy się jej poprzez polecenia w stylu: „uspokój się”. Taki komunikat nie zawiera instrukcji, jak to zrobić. To trochę tak, jakby powiedzieć osobie dorosłej ,,napraw pralkę’’. Dla niektórych nie będzie to wyzwanie, jednak dla większości — bez instrukcji lub podstawowej wiedzy o mechanizmie działania pralki — zadanie to może okazać się problematyczne.
Regulacja emocji rozwija się poprzez doświadczenie bycia regulowanym przez dorosłego. Spokojny i dostępny emocjonalnie rodzic:
Te powtarzalne doświadczenia zapisują się w mózgu dziecka jako wewnętrzne strategie samoregulacji. Jest to proces długofalowy, wymagający czasu i konsekwencji.
Metoda „trzy razy tak” – wsparcie w trudnych emocjach
Jedną z prostych technik wspierających dziecko w napięciu jest metoda „trzy razy tak”. Polega ona na zadaniu trzech pytań, na które dziecko może odpowiedzieć twierdząco.
Przykład:
Metoda ta nie zawsze prowadzi do natychmiastowego uspokojenia, ale wysyła dziecku jasny komunikat: „Widzę cię, rozumiem i jestem obok”. W sprzyjających warunkach pozwala następnie łagodnie przejść do tłumaczenia sytuacji i zaproponowania alternatywnych rozwiązań.
Dlaczego po przedszkolu bywa najtrudniej?
Wielu rodziców obserwuje, że najtrudniejsze momenty pojawiają się po powrocie dziecka z przedszkola. Przez kilka godzin dziecko funkcjonuje w grupie, dostosowuje się do zasad, bodźców i oczekiwań. Po powrocie do bezpiecznej relacji z rodzicem może dojść do emocjonalnego „rozładowania”.
Objawy przestymulowania to m.in.:
Nie jest to złe zachowanie, lecz sygnał przeciążonego układu nerwowego, który potrzebuje wyciszenia i regeneracji.
Proste rytuały regulacyjne po przedszkolu
Dzieci 3–4 lata:
Dzieci 4–5 lat:
Naśladownictwo – najważniejszy mechanizm uczenia się
Małe dzieci uczą się świata głównie poprzez obserwację i naśladownictwo. Ich mózg jest wyjątkowo wrażliwy na sposób, w jaki dorośli radzą sobie z emocjami i stresem.
Jeśli rodzic:
dziecko przejmuje te strategie – nawet jeśli słyszy inne komunikaty słowne.
Nie oznacza to, że dorosły musi być idealny. Wręcz przeciwnie – warto pokazywać dziecku, że emocje są naturalne, a regulacja to proces:
Spokojniejsze rodzicielstwo zaczyna się od zrozumienia
Gdy rodzic rozumie, że trudne zachowania są komunikatem, a nie brakiem wychowania, łatwiej o cierpliwość i empatię. Wczesne i średnie dzieciństwo to czas intensywnej nauki regulacji emocji, relacji i zaufania do świata.
Dorosły nie musi ,,naprawiać’’ dziecka, lecz towarzyszyć mu w procesie rozwoju. Spokojne rodzicielstwo nie polega też na braku trudnych momentów, ale na świadomości co się za nimi kryje i na gotowości, by być dla dziecka bezpiecznym miejscem, do którego zawsze może wrócić.
Autor: Agnieszka Leszczyńska
Źródła:
Brzezińska, A. I. (2021). Psychologiczne portrety człowieka. Gdańskie Wydawnictwo
Psychologiczne.
Biernat, R. (2014). Metody i techniki terapeutycznego oddziaływania i wspomagania dzieci z
zaburzeniami i deficytami rozwojowymi w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym.
Społeczeństwo. Edukacja. Język, 2, 7-28.
Filipiak, E. (2023). Rozwijanie zdolności samoregulacyjnych u dzieci w wieku
wczesnoszkolnym – perspektywa kulturowo-historyczna.
Etnograficzne studium przypadku. Problemy wczesnej edukacji/ issues in early education,
2(57), 23-38.
Lemańska-Lewandowska, E. (2008). Język a uczenie się – o języku instrukcji i samoregulacji
w procesie nauczania-uczenia się. W: E. Filipiak (red.). Rozwijanie zdolności uczenia się.
Wybrane konteksty i problemy (s.169-177). Bydgoszcz: Wydawnictwo UKW.
Płaczkiewicz, B. (2016). Teoria społecznego uczenia się a wychowanie dziecka w wieku
przedszkolnym. Społeczeństwo. Edukacja. Język, 4, 129-137.
Skibska, J. (2015). Neuroplastyczność mózgu wsparciem rozwojowym dziecka we
wczesnym dzieciństwie. Zeszyty naukowe Wyższej szkoły Humanitas. Pedagogika, 10, 79-92.
Trempała, J. (2020). Psychologia rozwoju człowieka. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kategorie
Ostatnie wpisy